این آخرین قسمت از مصاحبه پنج ساعته محسن مخملباف است. بلندی متن اجازه نمی دهد درباره نکات برجسته این مصاحبه چیزی بنویسم.باز هم محض اطلاع عرض می کنم که :

جون مادرتون توجه ! توجه !

(اگه حوصله خوندن کل مصاحبه رو ندارید که ندارید،  قسمت هایی را که  خیلی خواندنی تر است برایتان با رنگ قرمز مشخص کرده ام .ضمنا برای تایپ این مصاحبه رسما پوستم کنده شد، شرافت به خرج بدید و با ذکر منبع ازش استفاده کنید.)

قسمت سوم:

***: اوایل تو چپ ها را می کوبیدی. مدتی است به برخورد با جریانهای راست (مثلا در اپیزود یک دستفروش)، این تغییر موضع چه معنایی دارد؟

مخملباف:من از ابتدای کار چپ و راست را دو انحراف از انقلاب اسلامی می دانسته ام و آن ابتدای کار هر دو را با هم می کوبیدم. مثلا حصار در حصار که در مقابل چپی ها و فئودال ها و سرمایه داران هم کوبیده شده بودند. یادم هست مسئولین آن وقت تلویزیون پیغام داده بودند که اگر می خواهی پخش شود از خیر اعدام فئودال و سرمایه دار نمایش ات بگذر. گفتم نه شما از خیر پخش بگذرید. گفتند پس بگو آنها چون آدم کشته اند اعدام می شوند که دادگاهشان جنایی باشد. گفتم هیچ جنایتی بدتر از نفس فئودالیزم و سرمایه داری نیست و ما انقلاب اسلامی را اینطوری می شناسیم. یا در "دوچشم بی سو" چپ و راست با هم کوبیده شده بودند. بازاری ها می گفتند همه چیزش  خوب است الا آن بخشی که بقال محتکر  را کوبیده ای. مدافعین چپ می گفتند این فیلم هیچ جایش خوب نیست نه شفای امام رضا نه آن چپی که کوبید ه ای . تنها بخش خوبش آن بقال محتکر است که خوب از کار درآمد اما بحق یک اشکال هنری به "دو چشم بی سو" وارد بود و آن تعدد موضوع بود . من برای پرهیز از چپ روی یا راست روی هر دو را کوبیده بودم و این پراکندگی موضوع می آورد. در بایکوت بخش چپش را کوبیدم و متهم به راست شدم و در دستفروش راست را کوبیدم و متهم به چپ شدم. حالا بر همه محرز شده که نوع راه رفتن من نیست که اشکال دارد، نفس راه رفتن را دلخورند. اما آدمی که پا دارد خب راه می رود. آن موقع چپ ها خطر انقلاب بودند، من به آنها می پراختم. حالا خطر راست است. به آنها می پردازم از کسی هم رودرباسی ندارم. و موضع من همان هست که بود. (الیمین و الیسار مضله و الطریق الوسطی .......) منتهی این شرایط است که از این سمت به آن متمایل شده، من سر جایم هستم.

***: چرا بازاری هایی که می کوبی، همه حجره دارند و مذهبی؟ درحالیکه سرمایه داران ضد انقلاب، چه بسا ریششان را هم سه تیغه می زنند. و شاید بعضی هایشان هم مسلمان نباشند.

مخملباف :  من همه جور سرمایه دار ضد انقلابی را می کوبم. در باغ بلور آن سرمایه داری که از خارج بر می گردد و اموالش را به میمنت و مبارکی پس می گیرد، شناسنامه اش را داده ام که چه عیاش بی دین و لاابالی ای است. در همین اپیزود اول دستفروش سرمایه داری که در بالای شهر خانه دارد با آن وضع و به قول شما صورت سه تیغه اش بدتر از آن سرمایه دار مسلمان نماست و هم اوست که بچه را به آسایشگاه معلولین می فرستد. اما به نظر من آنها نیستند که انقلاب را زیر سوال می برند، آنها اموالشان را می گیرند و نهایت یک ضربه اقتصادی می زنند و دل حزب الله را می سوزانند و دهن کجی می کنند و می روند. آنکه می ماند به نفع حجره اش اسلام را بد نام می کند همین نوعی است که شما می گویید. و خیلی هم نیستند. نهایت دو هزار فامیل جای آن هزار فامیل قبل را گرفته اند . و اگر هر حزب الهی در دعای کمیل شب جمعه اش یک آه از ته دل بکشد، خدا دودمانشان را به باد می دهد. من وظیفه دارم آن سرمایه دار موجهی را بکوبم که برای ضربه زدن به دولت، انقلاب و مستضعفین طلا را گران می کند. و پولش را از گردش، بیرون می کشد و می تواند از گران کردن هندوانه افطار مردم، سفره افطاری ای به طول و عرض فلات بگسترد. هنرمندان مسلمان اگر آنها را رسوا نکند، پس چپی ها و بهایی ها بکنند؟ اگر کسی بهتر از امام برای کوبیدن آخوندهای درباری وجود ندارد تا دیگران سو استفاده نکنند، برای نقد ضد انقلاب مسلمان نما ، خاطر جمع باشید که بهتر از خود مسلمانان پیدا نمی کنید. اما یک بحث دیگر هم هست در تئاترهای پس از انقلاب که خیال می کنند هنوز قبل از اصلاحات ارضی کذائی آن ملعون است و مدام در نمایششان در یک خان را می کشند به اشتباه می روند و یا مثلا فلان کارخانه دار بزرگ را به زیر سوال می کشند. ما اینجا هر چه مفت خور داریم دلالند و اصلا اهل تولید نیستند. پول نفت ملت را می گیرند از راه دور برایشان با یک تلفن کالا می آورند و سودش را می خورند والسلام. باز اگر اهل تولید بودند، که خوب بود. لااقل از نظر اقتصادی ما را به خودکفایی می رساندند. اینها باج خوران مدرنند که اسلام را سپر سودشان کرده اند.             پس من وظیفه دارم در شرایطی که این همه ایثار و شهادت می بینم، با هنرم اعلام کنم آنکه وقتی منفعت خودش و اسلام را در تضاد می بیند و به خاطر اسلام حاضر نیست از بخشی از منغعت بگذرد، مسلمان نیست. اینها اگر پایگاه اجتماعی دارند بخاطر ناآگاهی مردم به بی ایمانی آنهاست. وقتی فلان جانباز انقلاب که یک چشمش را از دست داده و چشم دیگرش دارد از سو می رود و به من می گوید به بچه ام خیلی نگاه می کنم تا دو سه ماه دیگر که نمی بینمش خاطره اش را از یاد نبرم و به خاطر ارزی که نداریم نمی شود برای معالجه برود ولی آن محتکر گردن کلفت از پول نفت همین رزمنده و جانباز کاخ سبز می سازد و هی به خارج می رود من نمی توانم سکوت کنم. نمی خواهم بگویم پولداری در هر حدی اش و در هر شرایطی بد است، اما اینکه این پول را چه می کنی تکلیف ترا مشخص می کند. من،  حتی به خیلی از روشنفکران و مدعیانی که دستشان هنوز به پول نرسیده و خیلی شعارها می دهند مشکوکم. در دل خیلی از آنها یک تیمچه پنهان است. و الا ما در اسلام خدیجه زن پیامبر را هم داریم که ثروتمندترین زن قریش است و وقتی زن پیامبر می شود همه ثروتش را در راه خدا می دهد. و هنگام مرگ کفن شخصی اش را هم ندارد.    

***: در اپیزود "بچه خوشبخت" عبادتگاه اول کجاست؟

مخملباف: یک امامزاده در جنوب شهر. مستضعفین  برای عبادت و نذر و نیاز جمع می شوند و جز دعای خیر نمی توانند کمکی به هم بکنند.

***: آن آب حوضی کیست؟

مخملباف: آب حوضی یک مستضعف خوش قلب است که دلش می خواهد کمک کند اما ریخت ظاهرش پدر و مادر بچه را به شک می اندازد و اینکه فکر می کنند اگر بچه پیش او بماند چلاق می شود. و از بس استثمار دیده اند، گمان می برند لابد او هم برای کار کشیدن، بچه را می برد و وقتی روی ریل دویدنشان در یک موقعیت بودنشان را نشان می دهد.

***: عبادتگاه دوم کجاست؟

مخملباف: آن مسجد بیگناه؟ جایی است که محتکران و زراندوزان اگر فرصت کنند محرابش را هم حجره می کنند و سرقفلی اش را می فروشند. جالب است اگر بدانید وقتی رفتیم برای باند افکت، صدای طبیعی ضبط کردیم و آمدیم. مدام در نوار ضبط شده به جای ذکر خدا واژه های چک و سفته و واخواست و جلب و تومنی یه عباسی شده بود.

***: آنها که یقه مرد را می گیرند و او را می زنند چه کسانی هستند؟

مخملباف: خرده کاسبهایی که مهارتشان در آن است که مسجدالنبی را هم یک روزه به مسجد ضرار علیه پیغمبر تبدیل کنند. می بینید که مسجد خدا را کرده اند مرکز معامله و حتی وقتی می خواهند یقه مرد را بگیرند هنوز چانه می زنند و دست از معامله بر نمی دارد. منتهی این تکه علی الظاهر درنیامده و من نیم دقیقه از این صحنه را حذف کردم، برای اینکه آنها را با مردم یکی قلمداد نکنند.

***: مکان و زمان قصه اول کجاست و کی است؟

مخملباف: کلی است و موقعیت یک شرایط استثماری را بررسی می کند و نفاق اقتصادی را می کوبد.

***: ظاهر هر سه قصه بررسی فقر است. اما معلوم می شود که در بطن قصه دوم و سوم حرفهای دیگری هم مطرح است؟ مثل اینکه می گویی پیرزن گذشته جوان است و جوان انسان امروز است. و اینکه دید پیرزن قهوه ای و سفید است، ناشی از دید سنتی و ساده و پر کنتراست اوست و یا اینکه در حال پیرزن گذشته پسر یا انسان امروز را بررسی می کنی. اما چطوربفهمیم که در زیر ظاهر این فقر تو روابط انسانی را بررسی می کنی. و مثلا اینجا دیگر مثل قصه اول به رابطه فرد اجتماع نپرداخته ای و یعد دیگری از انسان را مطرح می کنی؟

مخملباف: خیلی طبیعی است. بیشترین تایم قصه دوم به رابطه پسر و مادرش مربوط شده و حتی وقتی هم به اجتماع می اید بیش از آنکه مثل زن و شوهر قصه اول درگیر اغنیاء باشد درگیر مستضعفین دیگری است که او را به غارت می برند. او در خانه که هست تنها پسر مادرش نیست. بلکه تمام روابط انسانی را با او بازی می کند. در شروع داستان رابطه دختر و مادرش را بازی می کند. لچکی که به سر دارد. پیشبندی که بسته ، گرد گیری که می کند یا غذایی که می پزد. بعد پسر مادرش می شود و در صحنه بعد شوهر مادرش. آنجا که سرش را شانه می کند و به خواب ندیده مادرش حسودی می کند و می گوید: دوباره خواب بابا رو دیدی؟ من انواع رابطه انسانی را در این قصه دوم که قسمت زندگی است در فیلم دستفروش کار کرده ام. رابطه زن و مرد. پسر و مادر. دختر و مادر. آدم گذشته وحال و پیچیده تر از آن است که تنها به رابطه ساده یک مستضعف و مستکبر خلاصه شود. از قضا در این قصه این یکی از همه کمتر است.

***: ولی رابطه ای که موجود نیست؟

مخملباف: درست است و برای همین رابطه پسر با زنده و مرده مادرش یکی است. در این قصه رابطه دو بی ارتباط است. و چون هر دو یکی هستند بی ارتباطی انسان است با خودش. یا به نوعی دیگر دو تک گویی تصویری است. نوع دیالوگی اش را، آنتونیونی هم دارد. کسان دیگر هم دارند. خود من هم در مدرسه رجائی داشته ام. آنجا که معلم به خانه بر می گردد و می گوید"بچه ها چی میشن" و زنش به جای جواب او می گوید "فامیلای من چی میشن" که هر کس حرف دل خودش را می زند. اما در اینجا دو تک گویی تصویری است.                دو نفر می نشینند کنار هم و یک حادثه را دو جور می بینند. یکی قهوه ای و سفید و دیگری رنگارنگ و لذا دو جور واکنش نشان می دهند. یکی شاهد می ماند و دیگری بدون آنکه فکر کند فریب می خورد و قاطی ماجرا می شود. اما علی الظاهر مدام پسر را در حال حرف زدن با پیرزن می بینید. اما رابطه عاطفی یکطرفه است. برای رضای خود و نه رفع نیاز متقابل دیگری. او با دیگری رابطه یکطرفه دارد. که خود را ارضاء کند و اینجاست که مرده و زنده فرق نمی کند. اینکه در یک رابطه متقابل، من ترا برای خودم می خواهم، نه ما دو تا برای هم. بده بستان نیست، بستانکاری صرف است و برای همین او دیوانه نیست و بسیار عاقل و سودجو و حساب گر است. و در فاز فلسفی، آدم بیچاره و سر گشته ای است ره گم کرده و غیر مسلمان. آدم دنیای امروز: علم زده و غیر عاطفی . اگر در وجه ظاهر اجتماعی اش آن را ببینید یا در سایه قصه اول آن را تحلیل کنید، پسر سمپاتیک است. گودمن است. اما اگر عمیق تر ببینید، بدمن است و شما در دلتان نمی خواهید مثل او باشید و هستید! پس چرا می خواهید با یک فرمول ساده و یک انگ و برچسب تکلیف معنای این فیلم را مشخص کنید و خودتان را راحت کنید که دیگر نیازی به فکر و بحث نباشد. من خوشحالم که توانستم فیلمی بسازم که خیلی ها را از خیلی جهات به فکر بیندازد و فیلم با پایان نمایشی اش در سالن، در ذهن تماشاچی تمام نشود، مهم نیست که حرف درست آخر را چه کسی می زند. مهم حرف زدن متقابل است. اما خیلی ها می گویند در یک جمله بگو منظورت چیست، ما را راحت کن و این بیماری تازه ای است که در عطاری ذهن بعضی ها پر از قوطی اتیکت است و هر پدیده ای را به جای اینکه بشناسند بهش اتیکت می زنند. الا بختکی از ظاهری ترین نمایی که از آن دیده اند و اینطوری شب راحت تر می خوابند بی قرص والیوم. از آن دسته فیلسوف ها که شبها بی مجهول به رختخواب می روند و دوست ندارند آخر شب هیچ معمایی در جهان حل نشده مانده باشد.

***: بالاخره این انسان ایرانی است یا انسان غربی است؟

مخملباف: انسان عصر جدید است. انسان دوره مجله دانشمند و البته غربی و غیر مسلمان چون مسلمانها علم زده نیستند. دردشان هنوز چیز دیگری است. چه بسا درد بی علمی است. واما از عاطفه اجتماعی-تاریخی سرشاری در عوض برخوردارند. مادر بزرگ من صدای اذان را هم که می شنید به یاد امام حسین گریه می کرد. و غصه سکینه را می خورد. اما در این فیلم پسر و پیرزن بی رابطه اند.

***: افغانی ها در قصه سوم چه نقشی دارند؟

مخملباف: در وهله اول در جهت تعمیق ذهن برای علت یابی استفاده شده اند. اینکه قاتل یا علت مشکل را در خودمان بجوییم، نه در بیرون از خودمان و در وهله دوم از آن پرانتزهایی است که آرم من است. مثل مدرسه رجائی که ضد راست هاست. اما در یک صحنه می آید که ماشین روسیه افغانی ها را زیر کرده است. تا چپ ها نتوانند در سود انتقاد من از راست ها شریک شوند. لابد یادتان هست که توده ایها وقتی در مطبوعات بیشتر از حالا بودند هر قتلی را به این ملت مبارز افغان نسبت می دادند تا حضور روسیه را در آنجا توجیه کنند. من به نوعی از ملت افغان دفاع غیر مستقیم کرده ام.

***: این بار در دستفروش پیام فیلم را پنهان تر کرده ای و از آن رک گویی و مستقیم گویی های قبلی مثل توبه نصوح دیگر خبری نیست؟

مخملباف: هیچ فیلمسازی دموکرات نیست. نهایت پیام فیلم را پنهان و غیر مستقیم می کند. چند پهلو می کند تا همه جانبه تر و عمیق تر شود و بیشتر اثر کند.

***: اصلی ترین مسئله در قصه سوم چیست؟

مخملباف: مرگ است و رفتن به سمت نور از آن شرایط جهنمی مادی که ماتریالیست های اخلاقی به ما تحمیل کرده اند. اگر چپی ها ماتریالیست های فکری هستند، سرمایه داران و زراندوزان، ماتریالیستهای اخلاقی هستند. و به همان اندازه که واله "در فیلم بایکوت" تا مقداری آلوده ماتریالیسم فکری بوده است، دستفروش در این فیلم آلوده این ماتریالیسم اخلاقی است. واله به زیر باران می رود و دستفروش به سمت نور. ما بخواهیم و نخواهیم به سمت خدا می رویم. (انالله و انا الیه راجعون). قضیه این است که چون پیرزن با لباس سفید برویم یا چون دستفروش با لباس سیاه. «واله» آن فرصت بارانی را از دست نمی دهد اما دستفروش با آنکه در یک آبی باور نکردنی غرق است این همه فرصت بنفش را از دست می دهد. اما من فرصت را از دست نمی دهم و یک عالمه سینما را در خدمت این گرفتم که از شهادت به غیب بروم و بگویم دنیا هر چه هست، هست. اما مرگ حق است و حساب وکتاب سرجایش، جمله آن مرده که:آره مردم. اینجا جام خوب نیست یادتان هست؟ منتهی در توبه نصوح قلنبه قلنبه از این دیالوگها گذاشته بودم. «توبه نصوح» هم کار خوبی است. هنوز آن را به عنوان یک نمایش رادیویی یا یک فتو رمان دوست دارم . این را هم بگویم که فیلم دستفروش از فیلمنامه اش مذهبی تر است. مثلا در تله فیلمنامه دستفروش پس از مرگ او، دوربین پشت پنجره ای که ضربدر خورده بود متوقف می شد. در حالیکه زندگی روزمره پشت آن ادامه داشت. در فیلم پنجره، پنجره غیب و شهادت شده است و دوربین پشت آن نمی ماند. بلکه به سمت نور می رود.

***: فکر می کنی تا چقدر موفقی؟ تو حتی اگر قصدت هم خیر باشد ممکن است اشتباه بکنی و چون از هنر اسلامی حرف می زنی لغزش محتوایی و تکنیکی تو ممکن نیست به ضرر هنر اسلامی تمام شود؟

مخملباف: چطور است که اگر مجتهدی فتوا دهد و درست باشد دو ثواب برده و اگر خطا کند یک ثواب می برد اما اگر هنرمندی به دنبال هنر اسلامی بود و برای یافتن راه، پدرش هم در می آمد، برای درست و غلطش فقط جهنم می نویسند. من به شما قول می دهم که اگر آن حدیث نبود هیچ اهل تحقیقی جرات نمی کرد مجتهد شود چرا که انسان جایزالخطاست. و به همین دلیل تمام آثار من چه قبلی ها چه بعدی ها دارای ضعفند. نه اینکه چون با چپ و راست مخالفم، از آن جهت خیلی هم خوب است. بلکه از این نظر که هنر من مربوط می شود به دوره گذار از مرحله هنر مسلمانی ایران، به دوره هنر اسلامی. و الزاما ضعف های این دوره را در خود دارد و تنها کسی این ضعف ها را ندارد که کاری نمی کند. اما من نه از آن دسته ام که کنار گود می ایستند و تحقیق کرده اند یا نکرده اند می گویند لنگش کن و نه از آن دسته که تحقیق نکرده، فقط تولید می کنند. منتهی این را مطمئنم که در بزرگترین شاهکار هنری دنیا هم، حداقل یک ضعف وجود دارد. چرا که کار غیر خدا نسبی است. و در عین حال این ضعف سوراخ روزی نقادان عیب جوست. اگر هنرمندان عیب نداشته باشند نقادان روزیشان را از کجا بخورند؟ خدا هیچ کاری را بی حکمت نمی کند.

***: گویا الان کاری نمی کنید. فیلمی نمی سازید؟

مخملباف: وقتیکه فیلم می سازم کاری نمی کنم چون عمده کارم را قبل از ساختن فیلم می کنم. فکر می کنم داستان می نویسم آن را با دیگران نقد و بررسی می کنم. تدارک می بینم. انتخاب می کنم،  انتخاب می کنم،  انتخاب می کنم، منظورم بازیگر است. مکان است فضا است. صحنه است. فیلمبردار است. نور است. رنگ است. سبک است. کادر است.لنز است و هزار کوفت و زهر مار دیگر است. و وقتی کلید شروع فیلمبرداری زده شد. من دیگر کار نمی کنم. یعنی می شوم مهندس مجری، یا عمله اجرا. کار به معنی واقعی به قول «فاکنر» همان "عرقریزان روح" به هنگام تفکر و نوشتن است. سیر و سلوک در عالم مجردات. چسبیده بر فرش ، پرواز بر عرش.

***: امکانات فیلمسازی حوزه چطور است؟

مخملباف: یک مشت مغرض آن را زیاد نشان داده اند. تا به حال فیلمی نبوده است که حتی نیمی از وسایل ابتدایی اش اجاره ای نباشد. اگر دو فیلم همزمان شروع شود، باید یک روز در میان زوم کنیم، چون یک زوم بیشتر نیست. یک روز در میان باید سر صحنه رفت، چون پخش و تولید فیلم سه چهار تا ماشین بیشتر ندارد. بخشی از هزینه هر فیلم به ارشاد و استودیوهای دیگر پرداخت می شود، بابت اجاره لنز و پروژکتور و فیلتر و موتور برق و غیره. همین صد حلقه نگاتیو عکاسی ناقابلی را که به برندگان مسابقه لوکیشن مجله فیلم دادند، از بازار آزاد خریدند. فیلم بایکوت و دستفروش هنوز به جشنواره ها نرفته است، چون نداشته اند عین دیگران سه هزار دلار ارز زیرنویس آن را بپردازند. اخیرا فیلمها را فرستادند به لبنان که با صد دلار زیرنویس شود، بدتر فیلمها خراب شد. وقتی فیلم «توبه نصوح» را شروع کردیم از خود قاضی زاده فیلمبردار فیلم یک دوربین کهنه و چند پروژکتور خریدیم. بهدها با سود «توبه نصوح»یک دوربین دیگر خریدیم و با سود فیلمهای دیگر یک استودیوی صدا ساختیم و کمی وسیله تهیه کردیم. اما هنوز برای یک کار سینمایی وسایل کامل را نداریم. با این نیرو ها و امکانات، اگر یک کار شانزده میلیمتری هم در دست باشد، باید صبر کنیم تا تمام شود. بعد یک کار سینمایی دست بگیریم. پارسال «هنرمند» و «شادروان» منتظر بودند تا من و «بحرانی» فیلم بسازیم. امسال ما منتظریم تا آن دو فیلمشان را بسازند و بعد نوبت ما بشود. همیشه لنگ یک چیزی هستیم. در دستفروش لنگ نگاتیو بودیم. این نود و چند حلقه نگاتیو، در چهار پنج نوبت و در طول چند ماه تهیه شد. یک اپیزود را می ساختیم، منتظر نگاتیو می شدیم تا از بازار آزاد چند حلقه چند حلقه تهیه شود و دوباره اپیزود بعدی را شروع کنیم. مثلا اپیزود اول «دستفروش» را با همان دوربین و فیلمبرادرش در فاصله پانزده روزی که «گذرگاه» امکانات نداشت و کار تعطیل شده بود، ساختیم. و به هر جهت آواز دهل شنیدن از دور خوش است.

***: با این شرایط و با این امکانات پس چرا در حوزه کار می کنید؟

مخملباف: برای اینکه در حوزه کسی شرفش را نمی فروشد. کسی سناریوش را نمی فروشد. کسی بازی اش را نمی فروشد. کسی هنرش را نمی فروشد. بقول سپهری: - من ندیدم بیدی، سایه اش را بفروشد به زمین – حقوق مستخدم و دربان و آبدارچی و کارگردان و شاعر و قصه نویسش یکی است. همه ماهانه و کمتر از حقوق یک کارگر و یک پاسدار و کمتر از حقوق هنرمندان پرسنلی خیلی جاهای دیگر. از این نقطه نظر یک مدینه فاضله است. یا بهتر بگویم یک جزیره فاضله. در حوزه نوعی عدالت در فقر داریم. شاید باور نکنید فلان بازیگر خواهر حوزه، حقوقش از ماهی سه هزار تومان کمتر است. برای کاری از ساعت هشت صبح تا پنج بعد از ظهر و پول ناهارش هم از جیب خودش است. تازه نه اینکه این پول را در ازای بازیگری بگیرد. ماشین نویسی می کند. و مجموعه اضافه کاری که تازه مد شده است و بابت اپیزود اول دستفروش گرفته هزار و سیصد تومن است. اینها را من عمدا اعلام می کنم تا هر کس خلافش را سراغ دارد، رسما و علنا بیاید و بگوید. در وصیت نامه یکی از شهدا خواندم که نقل است فقهای اسلام قبل از هر فتوی، اول منافع شخصی شان را از بین می بردند تا سایه اش روی فتوی نیفتد. مثلا مرحوم علامه حلی فقیه بزرگ اسلام، وقتی راجع به چاه از او فتوی خواستند، اول چاه خانه خودش را پر کرد، بعد فتوی داد. هنرمندان حوزه اول چاه طمع خودشان را با عزت نفس پر کرده اند، بعد راجع به چاه ویل ثروت اندوزان فتوا هنری می دهند. یک بازاری برای من پیغام داده بود که بیا من شش میلیون می دهم یک توبه نصوح هم برای من بساز. گفتم مثل اینکه حواست نیست، من توبه نصوح را ساخته ام که تو از خدا آنقدر غفلت نکنی. تا لابد دوباره به اعتبار این فیلم این بار شصت میلیون زیادتر بیاوری.  

***: پس فعلا فیلمنامه می نویسید؟

مخملباف: بله فیلمنامه می نویسم. از بین سوژه یادداشت شده سه تا را انتخاب کرده ام و یکی دو سالی است که روی آنها کار می کنم. دو سه ماه است که شبانه روزی است.

***: فیلمنامه راجع به چیست؟

مخملباف: این عیب را دارم که سوژه هایم را برای این و آن تعریف می کنم و اصلا در این تعریفها به آن شاخ و برگ می دهم. اسمش را گذاشته ام تفکر شفاهی. مخاطبی که سوژه را گوش می کند به ذهن من انضباطی منطقی می دهد. ولی عاقبت خوشی ندارد. وقتی می بینم که فیلمنامه ای که یک سال برایش عرق روح ریخته ام، خلاصه اش در یک فیلمنامه چهار صفحه ای در ضعیف ترین شکلش لو رفته است. یا به صورت صحنه ای از یک فیلم کوتاه یا بلند در آمده و اصلا گاهی فیلمنامه ها را برای همین قبل از ساختن چاپ می کنم: نوعی ثبت اجتماعی. سه فیلمنامه نوشته ام یکی «فرماندار» راجع به زمان بنی صدر. یکی «عروسی خوبان» راجع به جبهه و یکی «دوچرخه سوار» راجع به انقلاب مظلوم افغانستان.

***: چرا با بازیگران حرفه ای کار نمی کنید؟

مخملباف: لری اش این ست که من با طاغوتیها کار نمی کنم. کسانیکه دیدنشان بیشتر مارا یاد ابتذال می اندازد تا تعالی انسان.

***: اما ممکن است جوانانی که با شما کار می کنند بعد بروند و با آنها قاطی شوند؟

مخملباف: خدا هم که آدم را خلق کرد، امکان می داد از بهشت بیرون برود اما از خلقت انسان پشیمان نشد.

***: اماحتی از «کاسبی» و «مجیدی»، همکاران جدی شما هم خبری نیست؟

 مخملباف: در مورد انتخاب بازیگر من اول به تیپ فکر می کنم. اینکه به این نقش می خورد یا نه. بلد بودن بازیگری را فدای این یکی نمی کنم. بعد آنها را تست می کنم و تمرین می کنیم. بقیه کارها هم توکل به خدا. به علاوه من ترجیح می دهم که به جوانان امکان بیشتری داده شود. هر بازیگر تازه ای حتی ناشی، با خود حد اقل برای یکبار یک امکان بازیگری نو به همراه می آورد. آنکه مستعد است، بارها این امکان را به همراه می آورد. از قضا بازیگران تا سینما را نمی شناسند حسی تر بازی می کنند و با سینما که آشنا می شوند تکنیکی بازی می کنند و بی روح می شوند. البته استثناء در این قاعده هم موجود است. همه آنها که پشت صحنه فیلمها کار کرده اند می دانند که نیمی از ری اکشن بازیگران عکس العمل طبیعی خودشان نسبت به اتفاقات است. و این همواره تکراری است. اما مال بازیگر تازه کار و گمنام برای بار اول است که مطرح می شود. دوم قیافه هنرپیشه آشنا مدام تماشاچی را یاد نقش قبلی اش می اندازد . دیده ام تماشاچی ایکه مارکسیستی «مجیدی» را در بایکوت پذیرفته است، آخوندی او را در «تیرباران» نمی پذیرد. من اگر سبک «برشت» را می پسندیدم که هی به رخ تماشاچی بکشیم داری نمایش می بینی، استفاده از بازیگر سرشناس را به عنوان یکی از ابزار فاصله گذاری در سینما می پسندیدم. فتوی صادر نمی کنم که کدام راه درست است. اما این هم شیوه ای است. «گدار» دوست دارد با بازیگر حرفه ای کار کند. «برسون»، غیر حرفه ای را می پسندد. کسی به من می گفت هنر پیشه ها اگر سندیکا داشتند تو را مجبور می کردند از آنها استفاده کنی. حالا که سندیکایی نیست، به حکم احترام مجبوری از آنها استفاده کنی. آنها مظلومند چون عمری خاک صحنه خورده اند. گفتم: مردم توی سینما از خوردن همین خاک لذت بخش هم محروم بوده اند. پرده باید آینه آنها باشد. آنها باید خودشان را ببینند. قیم تصویری نمی خواهند. خسته شده اند از بس نعمت الله گرجی، نوکری آنها را و فرامرزقریبیان، قهرمانی آنها را تصویر کرده اند.

***: پس طرفدار سینمای مولف هستید و بنوعی بازیگر را مهره می دانید؟

مخملباف: بازیگر را یک مهره نمی دانم. منتهی بازیگری را به معنی نابش برای تئاتر مناسب می دانم و نه برای سینما. چرا که یک شخصیت را با نور با فضا با لباس با گریم و با لنز و کادر و حرکت، بالاخره می توان به چیزی تشبیه کرد. آنچه وظیفه اوست، حس زنده ای است که به این آدم نقش جان می دهد. نمونه اش "مژدهی" نقش مخالف دستفروش است که برای سیاهی لشگری آمده بود و من او را به جای "کاسبی" گذاشتم. هنرپیشه ها معمولا با ادا و اطوارشان در مقابل نور و لنز و کادر مقاومت می کنند و حس زندگی را کم کم فاقد می شوند. وقتی حرفه ای شدند دوستانشان را از میان بازیگران و هنرمندان انتخاب می کنند و از مردم می برند. مسیر خانه و محل کارشان را به سرعت طی می کند، تا درگیر دردسر مردمی که آنها را می شناخته اند نشوند. و چون مدام هنرمندان را می بینند بجای زندگی از همدیگر تقلید می کنند. البته استثنائاتی موجودند که بارها آنها را می بینیم و باز هم می پذیریم. این همان استثنائی است که خود قاعده شده است.

تموم نشده ، برید به ادامه مطلب

گفتگو با یک بادکنک/1

گفتگو با یک بادکنک/2

نوشته شده توسط عماد قربانی در پنجشنبه بیست و یکم آبان 1388 |